Carta Pastoral na Xornada Mundial das Comunicacións Sociais, 13 de maio de 2018

“Fake news e xornalismo de paz

O Concilio Vaticano II no seu decreto “Inter Mirifica”, cunha linguaxe estilista, elegante, profundo e, mesmo, poético, dos anos conciliares, lembrábanos que “entre os marabillosos inventos da técnica que, sobre todo nestes tempos, o enxeño humano, coa axuda de Deus, extraeu das cousas creadas, a nai Igrexa acolle e fomenta con especial solicitude aqueles que incumben especialmente ao espírito humano e que abriron novos camiños para comunicar con extraordinaria facilidade noticias, ideas e doutrinas de todo tipo. Entre tales inventos sobresaen aqueles instrumentos que, pola súa natureza, poden chegar non só aos individuos, senón tamén ás multitudes e a toda a sociedade humana, como son a prensa, o cinema, a radio, a televisión e outros similares que, por iso mesmo, poden ser chamados con razón medios de comunicación social”[1]. Á Igrexa non lle foi nunca allea o labor de comunicación. ¡Como o ía a ser se a súa tarefa desde o comezo foi proclamar aos catro ventos a “boa noticia”, o evanxeo, que anunciara Jesús de Nazaret!

A Igrexa non se recluíu nunca no silencio, apostou sempre pola difusión da súa mensaxe e fíxoo historicamente cos instrumentos técnicos propios de cada momento: desde o pergamiño (cf. 1Tim 4,13) que se utilizaba nos tempos dos apóstolos ata os modernos terminais que hoxe nos conectan na rede dixital.

Ese interese pola comunicación vén sendo acreditado pola mensaxe que os papas dirixen aos profesionais dos medios na Xornada Mundial das Comunicacións Sociais, unha iniciativa que alcanza este ano a súa LII edición e que o papa Francisco quixo dedicar a un tema tan suxestivo como “Fake news e xornalismo de paz”. Nestes tempos nada parece máis aconsellable que reflexionar, como propón o Pontífice, sobre a presenza da verdade nas mensaxes que os medios transmiten aos seus receptores. “Quixese”, di Francisco, “ofrecer deste xeito unha achega ao esforzo común para previr a difusión das noticias falsas, e para redescubrir o valor da profesión xornalística e a responsabilidade persoal de cada un na comunicación da verdade”[2].

Este fenómeno da difusión masiva de noticias falsas converteuse non só nunha realidade nos medios de comunicación considerados clásicos ou tradicionais, prensa escrita, radio ou televisión, senón nunha clara ameaza nas novas canles de difusión propios das redes sociais, un armazón no que os axentes que participan non teñen ataduras ao que no universo xornalístico considéranse códigos éticos ou comportamentos deontolóxicos. O Papa afirma que a expresión “fake news” refírese “a informacións infundadas, baseadas en datos inexistentes ou distorsionados, que teñen como finalidade enganar ou mesmo manipular ao lector para alcanzar determinados obxectivos, influenciar as decisións políticas ou obter ganancias económicas[3].

Conviría lembrar que o fenómeno da comunicación sempre é unha realidade social, comunitaria. No fondo, comunicar é darse, entregar ao outro o que un sabe, o que un coñece. É unha relación persoal, de persoa a persoa. Por iso é tan importante que se garanta a verdade do que se transmite, porque de non ser así a propia persoa podería verse danada.

Francisco insiste en que esta lóxica “da desinformación” utiliza unha “linguaxe enganosa” que “termina por ofuscar a interioridade da persoa”[4]. Idéntica preocupación polas noticias falsas mostran na nosa nación a Asociación de Medios de Información, quen fai poucos días difundía un manifesto no que se avogaba por defender a verdade como valor supremo” e loitar “contra a proliferación das chamadas ‘noticias falsas’[5]; ou a Federación de Asociacións da Prensa (FAPE), quen tamén nun  recente comunicado sinalaba que “a liberdade de prensa e liberdade de expresión van unidas porque para que a primeira sexa realmente efectiva é necesario que a segunda estea protexida, sobre todo nestes tempos de proliferación de falsas noticias que buscan precisamente baleirar de contido tales dereitos para minar as bases da nosa democracia mediante a desinformación e a inxerencia nos procesos electorais”[6].

Hoxe, como onte, e como mañá, non hai nada máis liberador que falar da verdade das cousas, que anunciar a natureza propia de cada acontecemento informativo na súa xusta dimensión. Ao comunicar noticias, ao difundir ideas, ao entreter cos contidos dos medios, non se debe perder o horizonte da transcendencia e da dignidade da persoa. A comunicación non debe caer na tentación de converterse nun espectáculo. O papa Francisco lémbranos que “o mellor antídoto contra as falsidades non son as estratexias, senón as persoas”.

E apela ao papel decisivo dos comunicadores, dos xornalistas: “se o camiño para evitar a expansión da desinformación é a responsabilidade, quen ten un compromiso especial é o que polo seu oficio ten a responsabilidade de informar, é dicir: o xornalista, custodio das noticias. Leste, no mundo contemporáneo, non realiza só un traballo, senón unha verdadeira e propia misión. Ten a tarefa, no frenesí das noticias e no bulebule das primicias, de lembrar que no centro da noticia non está a velocidade en dala e o impacto sobre as cifras de audiencia, senón as persoas[7].

Por iso é polo que a Igrexa aposte por un “xornalismo de paz”, un xornalismo “sen fingimientos, hostil ás falsidades, a eslóganes efectistas e a declaracións altisonantes; un xornalismo feito por persoas para persoas, e que se comprende como servizo a todos, especialmente a aqueles –e son a maioría no mundo– que non teñen voz; un xornalismo que non queime as noticias, senón que se esforce en buscar as causas reais dos conflitos, para favorecer a comprensión das súas raíces e a súa superación a través da posta en marcha de procesos virtuosos; un xornalismo empeñado en indicar solucións alternativas á escalada do clamor e da violencia verbal[8].

Nese camiño de procura do humano na construción da verdade da comunicación, os editores, os profesionais e os traballadores dos medios contarán sempre co apoio e a gratitude da Igrexa, que quere seguir sendo mestra de humanidade.

Saúdavos con afecto e bendición no Señor,

+ Julián Barrio Barrio,
Arcebispo de Santiago de Compostela.

 

[1] Decreto “Inter Mirifica”, 1

[2] Mensaxe do papa Francisco para a 52 Xornada Mundial das Comunicacións Sociais de 2018, “A verdade faravos libres” (Jn 8, 32). Fake news e xornalismo de paz”, introdución

[3] Ibid., 1.

[4] Ibid., 3.

[5] Manifesto de AMI en https://www.ami.info/ami-manifesto-defensa-liberdade-prensa.html.

[6] Comunicado de FAPE en http://www.asociacionprensa.org/es/noticias/noticias-de-comunicaci%C3%B3n/3511-d%C3%Ada-mundial-de-a-liberdade-de-prensa-a-fape-alerta-sobre-o-etroceso-de-a-liberdade-de-prensa-en-españaB1a.html.

[7] Mensaxe do papa Francisco para a 52 Xornada Mundial das Comunicacións Sociais de 2018, “A verdade faravos libres” (Jn 8, 32). Fake news e xornalismo de paz”, 4.

[8] Ibid.

Versión en castelán