Conferencia inagural de mons. Barrio no ciclo de conferencias “¿Onde vas peregrino?”

Espiritualidade da peregrinación xacobea

O 31 de decembro de 2020 abrirase a Porta Santa, acto con que dá comezo o terceiro Ano Santo Compostelán do século XXI. É necesario preparar este acontecemento. Esta tarde reiniciamos o curso de conferencias promovido pola Archicofradía do Santo Apóstolo Santiago coa suxestiva lema: “¿Onde vas peregrino?” Considero que o peregrino xacobeo encamíñase cara a un horizonte connotado pola espiritualidade. A peregrinación xacobea ha de entenderse desde a perspectiva teolóxica e segundo a referencia á historia da Igrexa, á tradición eclesiástica e á experiencia do Antigo Pobo de Israel, o Pobo elixido. A historia da Igrexa é Historia da salvación e os seus contidos só poderemos comprendelos intrínseca e internamente na dimensión da fe. A Igrexa é presenza no tempo e instrumento da salvación ata a segunda vinda de Cristo. Neste horizonte habemos de situarnos para entender mellor a realidade e o significado do Feito Xacobeo desde unha lectura antropolóxico-católica evitando que a antropoloxía do “homo viator” redúzase a unha mera visión político-cultural-turística, baleirada de toda dimensión relixiosa e espiritual.

Espiritualidade do peregrino

O peregrino é alguén que se aventura a camiñar nun país tal  descoñecido sen confiarse á súa seguridade. Peregrinar á Tumba do apóstolo Santiago é imaxe e metáfora da vida do home que, atopándose coa fe apostólica, anhela a paz e o acougo despois de vagar polo mundo, esperando gozar un día da felicidade eterna. Ata entón vive esa sensación de exilio, constatando a dureza do camiño co peso da soidade e da dúbida. A espiritualidade do éxodo é a do home que loita por liberarse de toda opresión ata conseguir a terra prometida. A parábola do Fillo pródigo é o arquetipo da peregrinación onde se describe o afastamento que precede ao retorno e á conversión. Tamén a parábola da ovella perdida na que xunto ao retorno descríbese como Cristo tráea sobre os seus ombreiros. Un camiñar guiado por Cristo e encamiñado cara ao: “Unha cousa é ver a patria da paz desde un cume silvestre, sen atopar o camiño cara a ela, esforzándose en balde a través de lugares sen rutas, asediado e insidiado en derredor por desertores fugitivos co seu príncipe o león e dragón; e outra cousa ter a vía que alí conduce, vía fortificada polo coidado do celeste emperador e onde non saltean cuantos desertaron a celeste milicia”, escribe bellamente san Agustín. Isto comporta unhas actitudes como son a austeridade, o desprendemento voluntario, o pasar do coñecido para encamiñarse ao descoñecido, obedecendo unha voz interior, a voz do espírito que convida a sentirnos forasteiros na propia patria, chamados a ser concidadáns dos santos.

O espírito da peregrinación leva consigo deixar a propia terra e a parentela para ir lonxe, é dicir, máis aló do inmediato, do que un coñece ou posúe, signo da apertura á transcendencia. “Para ir onde non sabemos, hai que ir por onde non sabemos”, escribía san Juan da Cruz. O desprendemento é substancial para o peregrino.  Non hai saída do propio sen abandono. O relato genesiaco: “Sal da túa terra, do teu pobo e da casa do teu pai; emigra ao país que che indicarei e fixa alí a túa morada” (Xene 12,1) é fundante na tematización da figura do peregrino. O autor da carta aos Hebreos a partir de aquí elabora unha das máis fermosas representacións teolóxicas da peregrinación cristiá: “Pola fe, Abraham, ao ser chamado por Deus, obedeceu e saíu para un lugar que había de recibir en herdanza, e saíu sen saber onde ía. Pola fe peregrinou pola Terra Prometida como en terra estraña, habitando en tendas, o mesmo que Isaac e Jacob, coherederos das mesmas promesas. Pois esperaba a cidade asentada sobre cimentos, cuxo arquitecto e construtor é Deus” (Heb 11,8-10).

No carácter peregrinante do home de fe sobresae a esperanza como o elemento dinámico da existencia. Só o que espera pode considerarse peregrino. O peregrino do mesmo xeito que Abraham segue o ardente desexo do seu corazón e peregrina polo mundo, preguntándose ás veces onde está Deus e aínda que fraquee e teña a tentación de desistir na procura, Deus ten piedade do que en soidade búscalle no silencio. A conversación de Abraham con Deus alcanza a súa máxima expresión xunto á aciñeira de Mambré (Xene 18,1-3). Aquí maniféstase como o peregrino convértese en intercesor dos demais pobos e homes –súplica polos de Sodoma- e ao mesmo tempo, en profeta pois xa entrevé canto había de suceder no futuro. O auténtico peregrino cristián é o que acolle desde a profecía na historia a manifestación total de Deus na persoa do seu Fillo encarnado.

Na existencia terrea non estamos aínda en posesión da terra verdadeira e definitiva. Esta patria que habitamos é un exilio, un estar lonxe do Señor. A certeza de que a escena terrea é provisoria e a experiencia dunha falta de definitividad reaparecen con forza en pasaxes da Biblia. O pobo de Israel é eminentemente un pobo peregrino onde sobresae a experiencia de Éxodo e o seu ir coñecéndose a través do deserto, camiño privilexiado para descubrir a Deus e para coñecer en propia carne o que o Creador quería facer do seu pobo. Moi poucas figuras na historia aparecen tan próximas ao home e tan próximas a Deus, e ningunha chega á zona máis profunda do home como a de Job. O paciente Job se autopresenta como un peregrino; acolle aos demais porque parte da vivencia de que el, hóspede tamén, antes considerouse peregrino: “O forasteiro non pernoitaba á intemperie, tiña aberta a miña porta ao camiñante” (Job 31,32). O peregrino é o que aprende a ter as portas abertas porque antes abríronselle a el. O feito de ser peregrino xera a súplica e fai que o pobo de Israel recoñeza o dereito de acollida e o da hospitalidade que a lei os esixe e os profetas lémbranos e inculcan.

O cristián pon a súa esperanza en Deus. Pero por Cristo esa esperanza encamiña á plenitude, cando se termine a etapa de ser hóspede e forasteiro. O apóstolo Pablo dirá: “Mentres estamos domiciliados no corpo, andamos ausentes lonxe do Señor… Confiamos pois e vemos de bo grado máis ben ausentarnos lonxe do corpo e estar domiciliados cabe o Señor” (2Cor 5,6.8). O peregrino toma conciencia de que a existencia humana é paradoxal. Por unha banda habita nun contexto que non é definitivo, a realidade histórica, e por outra desde a provisionalidade está en camiño cara á cidadanía permanente. A peregrinación é expresión da tensión escatológica da existencia humana. O discurso a Diogneto é clarividente a este respecto: “Habitan as súas propias patrias, pero como forasteiros; toman parte en todo como cidadáns e todo o soportan como estranxeiros; toda terra estraña é para eles patria, e toda patria, terra estraña”. Aquí xorde o convencemento de que o crente é un famento de futuro e, a medida que se vai camiñando, revélaselle a existencia e a súa historia, como un éxodo. “Pois non temos aquí cidade permanente, senón que andamos en busca da vindeira” (Heb 13,14).

Da descrición da Xerusalén celeste (Apoc 23) naceu unha rica espiritualidade da peregrinación sustentada nunha concepción de Igrexa como pobo de Deus en marcha, Igrexa peregrina. Esta eclesiología foi faro luminoso en momentos cruciais en que a cristiandade tivo que tomar conciencia do significado da presenza da Igrexa no mundo, e foi unha perspectiva orientadora fronte aos perigos do cisma e da herejía. A peregrinación sempre foi un antídoto contra a tentación sectaria e puritana.

O peregrinar á Tumba do Apóstolo, de lonxe, coas súas noites e os seus días, cos gozos e as penas do camiño convértese en imaxe da vida cristiá. A Igrexa na historia é estranxeira no mundo, e peregrina, está en camiño cara á súa meta. O peregrino sente a ausencia, a precariedade e o erradicarse da súa propia terra porque espera e camiña cara á cidade celestial. A conciencia de ser peregrinos axuda a superar os obstáculos con serenidade. “Non temas, que nada che asuste; atende á nostalxia da patria, ten conciencia da túa condición de peregrino”. A peregrinación é o espazo que corre entre o “inquietum” e o repouso. O peregrino é o que espera alcanzar a doce, única e verdadeira patria; o que se experimenta como indixente, como un pobre con fame e sede que saciará unicamente na patria definitiva. O peregrino –ser cristián- é aquel que na súa propia casa e na súa propia patria recoñécese como estranxeiro, e por tanto sente a chamada para saír e atopar a meta servíndose de signos que lle axuden a entrever a meta última e definitiva.

O encomio, a súplica e a confianza son manifestacións do home que se está movendo e desprazando, do home en camiño (Ps 120-134), que vive esa tensión entre a terra allea e a cidade propia, que sae da patria e volve a ela, que pertence á sociedade dos anxos e á sociedade dos homes: “peregrino por graza aquí abaixo e por graza cidadán alá arriba”. Así aparece xa nalgunha forma como deben portarse os peregrinos “vivindo segundo o Espírito e non segundo a carne, segundo Deus e non segundo o home”. Isto define unha espiritualidade que xunto á opción básica comprende a variedade de percorridos persoais, que non se desentende da condición humana histórica e dos seus compromisos de liberación e de promoción onde o cristián ten que ser fermento de liberdade e progreso, de fraternidade e xustiza, con conciencia eclesial e valorando a vida comunitaria. “O camiño do home fiel á revelación non pode prescindir da vida da Igrexa e en particular do ritmo sacramental que envolve a existencia enteira do cristián, e da celebración do ciclo litúrxico que propón anualmente o misterio de Cristo coas súas implicacións vitais”, sabendo que o itinerario espiritual non pode considerarse como unha subida gradual e harmónica, xa que leva consigo contradicións.

Os Anos Santos han tido sempre un obxectivo claro como é o de promover a renovación da Igrexa e da vida cristiá, no caso do Ano Santo Xacobeo a través da dimensión penitencial, propia e característica da peregrinación a Santiago.

Nos tempos de postverdad e da chamada postmodernidad é unha chamada para recuperar o contido esencial –en clave de evangelización- da antropoloxía católica. Non hai que esquecer que unha das críticas máis duras de Lutero recaeu sobre a peregrinación a Compostela; o berro antijacobeo de Lutero, da Reforma protestante, levaba unha crítica á antropoloxía católica. Nun momento no que o proceso iniciado no s. XVI non culminou, é mester resaltar as dimensións antropolóxicas de rumbo católico que se encerran na mensaxe do peregrino: a bondade da creación e da criatura; a ameaza e consecuencias do pecado; as posibilidades que ten o home para ser sanado, convertido, perdoado; a presenza da graza na creación imperfecta, creación que está en camiño de chegar á plenitude. Nunha palabra a peregrinación é unha ocasión para potenciar a nova evangelización de España e de Europa que vive a tensión entre a afirmación dos nacionalismos e a procura dun principio unificador que contribúa a unha rexeneración espiritual, moral e intelectual da nosa sociedade. Só a forza espiritual da verdade de Cristo pode vencer a debilidade mental e moral que padecemos e axudarnos a recuperar a confianza: “Sen confianza na existencia sobre a que nos apoiamos, recoñecéndolle crédito e capacidade para darnos continuidade no futuro non é posible aquela acción creadora que transforma a natureza para un mellor servizo ao home, que suscita e redime ao home, que loita por superar a morte”. A falta de confianza lévanos á trivialidade.

Despois do Sínodo sobre Europa pódese afirmar que o legado das peregrinacións xacobeas é unha referencia para volver ás raíces. “O destino do camiño xacobeo coincidirá co destino cristián de Europa, dado que o xubileu compostelán é o que recolleu con máis fondura o sentir relixioso popular da Europa cristiá”. Hai que facer memoria da mensaxe europeísta de Xoán Paulo II o 9 de novembro de 1982, na basílica de Santiago. Discurso bellísimo no fondo e na forma no que o Papa fai un diagnóstico preciso sobre a crise espiritual europea e que marcou un fito na historia deste continente. Unha vez máis a condición profética de Xoán Paulo II poñíase de relevo anunciando os acontecementos, sendo os feitos os que lle dan razón: “Europa, volve atoparche. Se ti mesma. Descobre as túas orixes. Aviva as túas raíces. Revive aqueles valores auténticos que fixeron gloriosa a túa historia e benéfica presenza nos demais continentes. Reconstrúe a túa unidade espiritual nun clima de pleno respecto ás outras relixións e ás xenuínas liberdades”[1]. A Europa cuxa conciencia naceu peregrinando e que se atopou a se mesma ao redor da memoria de Santiago é “unha herdanza” (Nikolaus Lobkowich), “unha memoria” (Julián Marías), “unha conciencia” (Radim Palous) e “un proxecto” (Jacek Wozmiatowski). Máis que un continente, é un contido como dicía Ortega e Gaset, sendo o cristianismo o único elemento identificador. “Por encima do mosaico de linguas, tradicións e costumes diversas hai un elemento unificador en todo o continente que é precisamente o cristianismo”. Europa compréndese sobre todo desde o punto de vista cultural e non a creou outra cousa que a tradición cristiá. A Igrexa é artífice e custodia desta herdanza común. Thomas S. Eliot escribía: “todo o noso pensamento europeo adquire significación polos antecedentes cristiáns. Un europeo pode non crer na verdade da fe cristiá, pero todo o que di e fai, xorde da herdanza cultural cristiá e soamente adquire significación en relación con esta herdanza. Soamente unha cultura cristiá ha podido producir un Voltaire ou un Nietzsche… A cultura europea non poderá sobrevivir a desaparición completa da fe cristiá. Se o cristianismo desaparecese, toda a nosa cultura desaparecería con el”. “Toda Europa, escribía Pablo VI, recibe do patrimonio tradicional da relixión de Cristo a superioridade dos hábitos xurídicos, a nobreza das grandes ideas do seu humanismo e a riqueza dos principios que distinguen e vivifican a súa civilización. O día en que Europa repudiase este fundamental patrimonio ideolóxico deixaría de existir”. Este é tamén o pensamento exposto en diferentes ocasións polo Papa Xoán Paulo II.

Ao comezo do terceiro milenio do cristianismo, no Ano Santo 2004, sentimos “peregrinos por graza” coa preocupación de redescubrir a identidade cultural europea como alma do noso pobo. A transcendencia deste obxectivo é obvia cando do mundo bipolar e a guerra fría habemos pasado a un novo tipo de confrontación multipolar, con multitude de conflitos no mundo. “A identidade cultural tras a morte das ideoloxías convértese nun novo elemento de dar cohesión a grupos humanos, máis tamén nun factor potencial de desestabilización”. A peregrinación xacobea descobre que o cristianismo por ser apertura ao universal, configurou unha Europa aberta e capaz por iso de integrar novos elementos. Pero isto non poderá facerse sen respecto á identidade cultural de Europa. É necesario dicilo, recuperando a nosa memoria porque un pobo sen memoria é un pobo sen esperanza e non poderá entender a súa historia. A memoria é a esperanza do futuro.

No 2010 o noso propósito foi vivir o Ano Santo como peregrinos da fe e testemuñas de Cristo resucitado, hontanar das nosas actitudes e compromiso cristián vivido en esperanza. A peregrinación a Santiago máis aló do valor simplemente cultural e histórico, é un valor constitutivo e constituínte da civilización común europea. O peregrino que se pon en camiño nos nosos días cara a Santiago, tendo moitas noticias xeográficas, históricas e culturais, non imaxina ata que punto a profunda vivencia espiritual cambiará a súa vida e xerará significativas consecuencias na contorna no que volverá inserirse. Atrévome a indicar unha última suxestión: moi probablemente o maior dos problemas de Europa hoxe é a desunión, as rupturas, os nacionalismos. Este é un claro indicio da necesidade dun principio aglutinador que unha a todos por encima das diferenzas. Ata o presente foino o cristianismo; máis aínda o catolicismo. A tradición xacobea ha tido un influxo decisivo na unidade de Europa e de España. Abandonar esta tradición é prescindir dunha inspiración e axuda para un dos maiores retos do presente: a unidade. A autoridade de Deus que vincule as nosas conciencias e a atracción do santo que nos mova á acción, son orzamentos ineludibles.

Foron millóns de cristiáns, peregrinos anónimos, que na soidade da peregrinación e das súas incontables penalidades, foron os protagonistas do camiño que vertebrou a realidade de Europa. Como onte e tamén hoxe “Santiago é a tenda do encontro, a meta da peregrinación, o signo elocuente da Igrexa peregrina e misioneira, penitente e camiñante, orante e evanxelizadora anunciando a cruz do Señor ata que volva. Compostela, fogar espazoso e de portas abertas quere converterse en foco luminoso de vida cristiá, en reserva de enerxía apostólica para novas vías de evangelización, a impulsos dunha fe sempre nova”[2]. A memoria do pasado, o realismo do presente e a confianza no futuro son as fibras con que temos que ir tecendo a túnica da nosa existencia cristiá. “O home é pregunta que non cesa, un asombro absoluto ante a realidade, unha esperanza indestructible. Pregunta, asombro e esperanza constitúenlle en camiñante que impertérrito avanza cara ao seu destino”. O peregrino, despois de que rehúsa a centrarse “en si mesmo”, pretende establecer unha communio vertical e horizontal, atopar o seu centro na comunidade con Deus e –ligado a iso‑ cos irmáns. O peregrino no camiño aprende, contempla e vive, volvendo insignia como testemuña o que viu, oído e vivido. Non esquezamos que estamos obrigados a conquistar a herdanza recibida. A peregrinación xacobea é máis que un mero símbolo exterior. É expresión dunha concepción determinada do home e da súa relación con Deus, da presenza do sacro no corazón da nosa civilización, da distinción entre o temporal e o espiritual. É unha chamada á esperanza cristiá que non é un inxenuo optimismo baseado no cálculo de probabilidades e que ha de resoar desde a Casa do Señor Santiago, mirando “cara arriba” e camiñando “cara adiante”.

+ Julián Barrio Barrio,
Arcebispo de Santiago de Compostela.

 

[1] XOÁN PAULO II, Discurso no acto europeísta celebrado na catedral de Santiago de Compostela, 9 de novembro de 1982.

[2] XOÁN PAULO II, Alocución na Praza do Obradoiro, 19 de agosto de 1989, durante a celebración do rito do peregrino.

Versión en castelán