Discurso de Mons. Barrio na inauguración do Congreso de Acollida nos Camiños de Santiago

Perspectivas ante o Ano Santo de 2021

Peregrinos na fe, polo camiño da esperanza e arraigados no amor

Introdución

Di un proverbio que non chega antes o que vai máis de présa, senón o que sabe onde vai. Dou por suposto que sabemos onde imos en relación coa celebración do Ano Santo Compostelán 2021 pero podemos correr o risco de que o bosque non nos deixe ver a árbore. E sen renunciar a non deixar para mañá o que podemos facer  hoxe, habemos de ir pensando xa na súa realización. Agradezo, pois, a invitación para expoñer as “Perspectivas ante o Ano Santo 2021”.

As celebracións dos Anos Santos Composteláns tiveron unha connotación espiritual e pastoral ademais da cultural nas circunstancias do momento eclesial en que se celebran. O Ano Santo é un acontecemento de graza para orientar a realización integral da persoa cunha antropoloxía dinámica e dinamizadora.

Neste propósito sitúanos o maxisterio do papa Francisco, sobre todo na Exhortación Apostólica Evangelii gaudium e na Gaudete et exultate. Na primeira o Papa descríbenos a situación do momento actual no que se atopa a persoa, sabendo que “a alegría do Evanxeo enche o corazón e a vida enteira dos que se atopan con Jesús e que con Xesucristo sempre nace e renace a alegría”. Sinala tamén que existe unha crecente deformación ética nas nosas sociedades, asistindo ao enfraquecemento do sentido do pecado persoal e social, así como a un progresivo aumento do relativismo. Fala da mundanidad espiritual que idolatra o diñeiro, debilita os vínculos entre as persoas e desnaturaliza os vínculos familiares, como filosofía de vida, exhortando “á solidariedade desinteresada e a unha volta a unha ética en favor do ser humano”. Subliña que a Igrexa é o pobo de Deus e debe ser, conforme ao proxecto de amor do noso Pai Divos, o lugar da misericordia gratuíta, onde todo o mundo poida sentirse acollido, amado, perdoado e alentado a vivir segundo a vida boa do Evanxeo. A fe e a Igrexa non deben quedar recluídas ao ámbito do privado e do íntimo, e ao individualismo posmoderno e globalizado.

Na Gaudete et exultate fai unha chamada á santidade no mundo actual. O demo e os seus asechanzas deben ser combatidos, segundo o Papa, co don do discernimiento, un don do Espírito Santo, orando constantemente e vivindo a contemplación no medio da acción. O Señor elixiunos “para que fósemos santos e irreprochables ante el polo amor” e debemos ser santos no cotián. A santidade dunha persoa mídese coa súa caridade. O Papa avisa de que as forzas do mal indúcennos a non cambiar, a deixar as cousas como están, a optar polo inmobilismo ou a rixidez.

Neste horizonte, o Ano Santo Compostelán segue sendo unha chamada á conversión que nos axuda a renovarnos espiritualmente, lembrando os contidos da nosa fe e acollendo a salvación sen esquecer a urxencia de ser evanxelizadores no medio da indiferenza relixiosa, incerteza moral e perda do sentido transcendente da vida. O Ano Santo ha de favorecer o espertar relixioso e espiritual das persoas e das comunidades cristiás. O fortalecemento da esperanza nos bens futuros animará a evangelización da sociedade en consonancia coa rica tradición apostólica.

Os Anos Santos do terceiro milenio

Nesta perspectiva, ao imprescindible maxisterio do Papa considero que hei de referirme ás cartas pastorais dos últimos Anos Santos: “Peregrinar en espírito e en verdade”, de 1999, “Peregrinos por graza”, de 2004, e “Peregrinos da fe e testemuñas de Cristo resucitado”, de 2010.

Na nosa vida de peregrinación no mundo e no tempo, a fe cristiá sempre remite a unha palabra ou a un acontecemento que non se atopa ao final dunha experiencia cósmica do sacro, nin tampouco ao final dun traballo da razón[1], senón que proveñen do testemuño que dan os crentes dunha graciosa manifestación histórica de Deus. Non esquezamos que Deus se nos revela na súa palabra, sáenos ao encontro nas súas testemuñas e fáillenos presente na comunidade dos crentes. A fe enténdese a si mesma como resposta libre a unha chamada libre –o home “buscado” por Deus e “en busca” de Deus-. Nace da audición dunha palabra, pronunciada na revelación cósmica e alcanza a súa culminación en Cristo Palabra encarnada, que convoca á conversión como consecuencia do encontro con Cristo. Hai, pois, unha dependencia de Deus que, lonxe de ser alienante, é liberadora. O cristianismo é crer, acoller esa palabra; amar, cooperar activamente no cumprimento desa palabra e esperar, agardar confiadamente a plenitude do seu cumprimento. A fe, o amor e a esperanza son tres dimensións da actitude unitaria e complexiva do home que acolleu o don de Deus[2]. “Esta unidade dásenos en Cristo diversificada como: Revelación, que é acollida e respondida na fe; como Promesa asumida na esperanza, e como Amor ao que só o amor pode dar resposta”[3].

Nos dous últimos Anos Santos deste milenio subliñouse que a graza do Espírito Santo é o principio e o fin da vida peregrinante cristiá na fe e na esperanza. Queda como tarefa do próximo Ano Santo 2021 o proclamar que o peregrino cristián pola fe e a esperanza está inmerso na unión do Pai, o Fillo e o Espírito e así é levado á súa plena consumación. “Deilles a coñecer quen es, e continuarei dándoche a coñecer, para que o amor con que me amaches poida estar tamén neles, e eu mesmo estea neles” (Jn 17,26).

Escenario espiritual do peregrino no 2021

Do que acabo de dicir dedúcese que o epicentro da mensaxe pastoral do Ano Santo Compostelán 2021 sitúase na alianza con Deus, na “pascua do Señor”. Nela, o peregrino fiel, no mesmo momento en que vai arrincando as raíces do pecado, vaise construíndo a si mesmo como un membro vivo, auténtico, do corpo eclesial de Cristo. E isto na caridade. Todo o que hai nel quedará impregnado deste amor. A este respecto escribía Bieito XVI no seu encíclica Deus caritas est (n. 12): “A verdadeira orixinalidade do Novo Testamento non consiste en novas ideas, senón na figura mesma de Cristo, que dá carne e sangue aos conceptos: un realismo inaudito. […] Na súa morte na cruz realízase ese poñerse Deus contra si mesmo, ao entregarse para dar nova vida ao home e salvalo: isto é amor na súa forma máis radical… É alí, na cruz, onde pode contemplarse esta verdade. E a partir de alí débese definir agora que é o amor. E, desde esa mirada, o cristián atopa a orientación da súa vivir e da súa amar”, ata poder dicir: “E xa non vivo eu, senón que é Cristo quen vive en min” (Gál 2,20).

Claves coas que o peregrino ha de interpretar a sinfonía do camiño

  1. Peregrinar á luz da fe (“… e camiñamos á luz da fe e non do que vemos” [2Cor 5,7])

Crer é deixar que a palabra de Deus convértase no móbil de todos os nosos actos na certeza da súa verdade; é someter o noso espírito e o noso corazón ao espírito e ao corazón do Deus da fidelidade e da misericordia. O home acepta o que di Deus e conforma a iso a súa vida, porque cre en Deus. Segundo a Biblia, a fe designa a resposta espontánea do home, posibilitada por Deus mesmo, ao seu autorrevelación na historia, e a disposición para deixarse guiar pola súa vontade salvífica. Maniféstase como confianza (Mt 11,24), como obediencia (Gén 12,4; Rom 4,11; 10,6; 2Cor 9,13) e como coñecemento de Deus Pai e do Fillo (Jn 17,3). Pola certeza da fe, Abrahán abandonou a súa cidade natal e peregrinou a unha terra descoñecida. Ancián, casado cunha muller estéril, non dubida na certeza de que Divos non lle engana ao achegarse a ela para que lle dea un fillo (Gén 18,9-15). Máis tarde, guiado pola mesma certeza, toma a ese fillo, o primoxénito da raza innumerable, e disponse a sacrificalo, porque Deus pediullo: non discute, porque sabe que, do mesmo xeito que na promesa inicial, Deus non o enganou, tampouco o enganará nesa misteriosa esixencia. Do mesmo xeito María, desposada con José, dixo si á invitación de Deus, aceptou a desconcertante aventura dunha maternidade na que non interviría home, porque sabía que Divos non se burlaría dela e que o Poderoso podería realizar cousas marabillosas (Lc 1,49), superiores a todo o que o home puidese imaxinar. E dado que ningunha cousa é imposible para Deus, María acepta: “Fágase en min segundo a túa palabra” (Lc 1, 37-38). Así, no  si de Abrahán comeza toda a historia de Israel e no si de María inaugúrase o misterio de Jesús. A participación do home na salvación, tanto se se trata de Antiga como da Nova Alianza descansa de maneira total na fe. Sen fe non hai Alianza posible e sen Alianza non hai salvación. Do mesmo xeito, a nosa colaboración na salvación do mundo esixe a nosa fe persoal, arraigada na fe da Igrexa. Sen esa fe é radicalmente imposible manterse en pé na experiencia da vida peregrina cristiá. Toda a nosa existencia cristiá vívese  na fe, na seguridade de que Deus di a verdade e por tanto, hai que ter confianza nel. Perder a fe é perder moito máis que unha certeza intelectual; é perder o último apoio de toda unha experiencia, porque o xusto vivirá pola fe (Gál 3,11). Certamente pola fe comparte o cristián o ser e o destino de Jesús, recibe a xustificación (Rom 3,21-31; Gál 3,15-18) e participa na gloria do Deus revelado en Cristo, a condición de recoñecer que só Cristo é o camiño, a verdade e a vida (Jn 14,6; 20,31).

  1. No camiño da esperanza (“…Na esperanza da gloria de Deus” (Rom 5,2)

Ao carácter itinerante e peregrino da existencia cristiá, a medio camiño entre a promesa irreversible do don da salvación e a salvación aínda por chegar do que somos xa agora, correspóndelle a esperanza como actitude existencial básica. “Obtivemos ademais pola fe o acceso a esta graza, na cal nos atopamos: e nos gloriamos na esperanza da gloria de Deus” (Rom 5,2), porque “o Deus da esperanza” aceptou ao home, porque Cristo é entre nós a esperanza da gloria (Col 1,27) e porque podemos alimentar no Espírito a esperanza da xustiza (Gal 5,5).

A temática do futuro e, por tanto, da esperanza converteuse no tema central da reflexión teolóxica do século XX, no que se descubriu o propio e diferenciado do cristián. Non a eterna cantilena do eterno retorno, senón a categoría do novo, non a natureza cíclica que vira sobre si mesma, senón a historia orientada e aberta ao futuro. O concilio Vaticano II abordou o tema e no seu memorable discurso de apertura o papa Xoán XXIII dicía: “O Concilio que comeza aparece na Igrexa como un día prometedor de luz resplandeciente. Apenas se é a aurora; pero xa o primeiro anuncio do día que xorde ¡con canta suavidade chea o noso corazón!”[4]. O concilio cualificou á Igrexa como pobo mesiánico, que está de camiño na historia e que no medio de esperanza e temor, de alegría e tristeza, camiña a través do tempo. Por aquel entón Karl Rahner definiu ao cristianismo como a relixión do futuro absoluto. Dar conta da esperanza é desde entón un tema central nas diferentes declaracións eclesiais. Por tanto, Igrexa e futuro están esencialmente unidos. A reivindicación do futuro non só afecta á Igrexa desde fóra, senón que brota do seu núcleo máis profundo, da mensaxe de Jesús sobre o reino futuro de Deus, é dicir afecta á Igrexa mesma. Esta unicamente pode prometer ao mundo esperanza e futuro, se ela mesma está aberta ao futuro, se vive da forza da esperanza e constantemente afronta o reto do novo.

O futuro, do que fala a Biblia é o mesmo Deus. Non se trata dunha extrapolación do presente ao futuro, senón de anticipación, presenza e vinda do futuro de Deus, é dicir, da vinda-a-nós do mesmo Deus. Por isto, Pablo chama a Deus “o Deus da esperanza” (Rom 5,5). O futuro, do que fala a fe, non é un mérito do home, senón don de Deus. Se nós tivésemos que merecer o noso futuro, ocupariámonos/ocupariámosnos en balde e sen esperanza. O futuro absoluto de Deus de ningún xeito oprime, violenta ou substitúe ao futuro histórico do home, senón que o libera e poténciao. O historiador e filósofo da relixión Mircea Eliade escribe que o cristianismo é a única relixión, que pode achegar sentido e apoio a un mundo devido historicamente. Divos só pode ser o futuro absoluto do mundo, do home e da historia, porque é tamén o seu principio absoluto, como “creador do ceo e da terra”. ¡Sen o alfa ningún omega! Non se pode confrontar o Deus da esperanza co Deus creador. Certamente, a esperanza non é esperanza deste mundo, senón esperanza para este mundo. Ten que participar nas orientacións do mundo e na responsabilidade do mundo. A esperanza cristiá, se é entendida e vivida correctamente, non é ningunha consolación no máis aló, senón que permanece fiel á terra. Isto evítanos o perigo gnóstico da fuxida e do desprezo do mundo.

Ábrese así un novo capítulo da responsabilidade cristiá do mundo, cuxo máximo expoñente actual é o papa Francisco, especialmente no seu encíclica Laudato se’. Na esquizofrenia actual da exaltación tecnocrática e da negación de todo valor peculiar ao ser humano, o Papa afirma con rotundidade: “Non se pode prescindir da humanidade. Non haberá nova relación coa natureza sen un novo ser humano. Non hai ecoloxía sen unha adecuada antropoloxía”[5]. Hai que recoñecer que a universalidade da esperanza cristiá de futuro exprésase magníficamente en Rom 8,18ss. Pablo fala alí do esperar e gemir da totalidade de creatura sometida á caducidade e escravitude. A creatura está a esperar baixo dores de parto a revelación dos fillos de Deus, o reino da liberdade. A fidelidade de Deus á súa creación non é a coartada para a fidelidade e solidariedade humana e unha barata consolación va. A esperanza “non mingua a importancia das tarefas temporais, senón que máis ben proporciona novos motivos de apoio para o seu exercicio” (GS, 21,3).

Xesucristo é o definitivo futuro de Deus. Anuncia non só a proximidade do reino de Deus para os pobres, desherdados, oprimidos e humillados. Nos seus milagres anticipa o novo mundo salvado. Na súa resurrección o poder da morte ráchase definitivamente e ábrese a nova creación. Xesucristo é por tanto a realización concreta do futuro cristián, a súa figura “manifesta” e a súa permanente medida. É o fundamento real e a base para o coñecemento da esperanza cristiá de futuro. Esta é a razón pola que no cristianismo non se trata dun vago e indefinido futuro senón do futuro do que veu, do concreto e determinado futuro de Xesucristo, da súa volta para xuízo e consumación do mundo. Futuro cristián é, por tanto, o futuro do crucificado e, polo tanto, futuro crucificado. Segundo as bienaventuranzas, este futuro prometéuselle aos pobres, aos que choran, aos fracasados, aos humillados e perseguidos. Esperanza cristiá é, en palabras de Pablo, esperanza contra toda esperanza (Rom. 4, 18). “Fe, esperanza e caridade están unidas. A esperanza relaciónase practicamente coa virtude da paciencia, que non desfallece nin sequera ante o fracaso aparente, e coa humildade, que recoñece o misterio de Deus e fíase del mesmo na escuridade” (Deus caritas est, n. 39).

  1. Arraigados no amor (“Pero o maior é o amor” [1Cor 13,13])

A caridade é o amor ao que a fe dá vida. O amor é Divos mesmo, que nos ama e co que, amando, entramos en comuñón do Pai, o Fillo e o Espírito: O Deus do amor revélase na “graza de Xesucristo, o Señor, o amor de Deus e a comuñón do Espírito Santo” (2Cor 13,13). Non se pode negar que nesta reciprocidad amorosa dáse unha certa ósmosis. O ser amado faise misteriosamente presente no máis profundo de nós mesmos, cunha presenza que sen cesar nos arrinca do noso egoísmo e obríganos a non centrar xa as nosas preocupacións e os nosos intereses ao redor do noso único eu. A lingua popular tradúceo perfectamente cando chama ao amigo un outro eu: penso no outro, preocúpome do outro, como penso en min e preocúpome de min, chegando mesmo ás veces a esquecerme de min mesmo por el e subordinar  os meus propios intereses aos seus.

Jesús, que na dimensión divina do seu misterio é o Fillo amado que devolve ao Pai a totalidade do seu amor divino, é tamén na súa humanidade o que ama perfectamente ao Pai. Nel, o amor humano de Deus, preparado e esbozado na pedagoxía da lei xudía, alcanza a súa perfección. “Tanto amou Deus ao mundo que entregou ao seu Fillo único” (Jn 3,16). Con todo, é tamén el quen desborda o amor da humanidade ao Pai, alcanzando finalmente a súa plenitude. Na súa humanidade tan semellante á nosa leva a cabo unha especie de irradiación, unha epifanía do que se realiza na zona divina da súa ser. Vivir para Deus, non xa soamente a exemplo de Deus, senón no amor de Jesús: velaquí o ideal do cristián. “O misterio do home é en última análise unha invitación para camiñar cara ao misterio do Deus de amor. Pero estas liñas tenues e vagas soamente poden admitir claridade e forza cando Deus sae do seu ocultamiento, revelándose como o Deus de amor á mente de quen lle cre e acólleno. Os cristiáns ven en Cristo a manifestación de Deus e ao mesmo tempo a manifestación do misterio do home e da súa posibilidade fundamental de éxito: comunidade plena entre os homes na comuñón con Deus, un ceo novo e unha terra nova, unha liberdade perfecta, unha plenitude de vida”[6].

Ao vivir nun perfecto amor do Pai, Jesús vive o seu misterio nun perfecto amor a todos os homes. En primeiro lugar, ama aos homes con quen se atopa no seu ministerio, a ricos e pobres, a xustos e pecadores, a xudeus e gentiles, aos fariseos sinceros e aos publicanos. Os relatos evangélicos están cheos de episodios  que nos demostran toda a delicadeza e a profundidade deste amor: o diálogo coa samaritana, a resurrección do seu amigo Lázaro, a curación do fillo do centurión, o perdón concedido á pecadora, etc. Pedro resume a vida pública nunha frase breve, pero moi expresiva: “Pasou facendo o ben” (Hech 10,38).

Ao vivir para o Pai, Jesús vive para os homes; a súa caridade ao Pai florece en caridade fraterna: no seu corazón de home acolle todo o contido do corazón do Pai, pois pola contra non o amaría de verdade. Por iso, o froito da súa pascua é esa Igrexa católica que canta Pablo, a Igrexa aberta a todos os homes de boa vontade: “Porque Cristo é a nosa paz. El fixo dos dous pobos uno só, destruíndo o muro de inimizade que os separaba” (Ef 2,14-16). “E revestístesvos dela nova condición que, mediante o coñecemento, vaise renovando a imaxe do seu Creador, onde non hai grego e xudeu, circunciso ou incircunciso, bárbaro, escita, escravo e libre, senón Cristo que o é todo, e en todos” (Col 3,10-11).

Cristo cumpriu verdadeiramente os designios do Pai, facendo irradiar polo mundo o amor universal e sen límites de Deus. A Igrexa é como a cristalización, a proxección no universo creado, do contido do amor de Deus, iso que chama Pablo o misterio: nela todos os homes reciben en plenitude os dons da amizade do Pai, pero isto grazas á mediación fraternal de Xesucristo. A Igrexa é, por tanto, á vez, plenitude do amor de Deus e do amor fraterno. A nosa caridade fraterna convértese deste xeito no signo da nosa caridade con Deus. Juan expresarao cunha fórmula enérxica: “Se algún di: Eu amo a Deus, e odia ao seu irmán, é un mentireiro; pois quen non ama ao seu irmán a quen ve, non pode amar a Deus a quen non ve. E nós recibimos del este mandato: que o que ama a Deus, ame tamén ao seu irmán” (1Jn 4,20-21). En palabras de Bieito XVI, “o desenvolvemento humano integral no plano natural, ao ser resposta a unha vocación de Deus creador, require a súa autenticación nun humanismo transcendental, que dá [ao home] a súa maior plenitude; esta é a finalidade suprema do desenvolvemento persoal. Por tanto, a vocación cristiá ao devandito desenvolvemento abarca tanto o plano natural como o sobrenatural; este é o motivo polo que, «cando Deus queda eclipsado, a nosa capacidade de recoñecer a orde natural, a finalidade e o ‘ben’, empeza a disiparse”[7].

Conclusión

Unha verdadeira transformación das mentalidades e actitudes da Igrexa na pureza doctrinal deixa paso a un seguimento de Jesús. O home, ser-en-o-tempo, ha de ir facéndose sucesivamente. Ao ser humano correspóndelle a condición de peregrino: é homo viator[8]. Con todo, grazas á resposta de Jesús a Tomás, o cristián peregrino coñece o camiño: “Eu son o camiño, a verdade e a vida. Ninguén vai ao Pai se non é por min” (Jn 14,3-6). Cristo converteuse no noso camiño, porque se fixo home, accesible e semellante a nós, porque El mesmo percorreu o noso camiño feito home. Cristo e o camiño non poden separarse. O propio Jesús é o peregrino, que percorre o camiño ao noso lado, guíanos, ilumina o noso camiño, porque El é a verdade e déixanos a súa vida, que mediante a Resurrección é eterna e imperecedoira. O camiño non é ningún tipo de ditame para conducir a nosa vida, senón unha persoa. Quen se penetra en Cristo chega ao Pai.

Crer no Deus que se nos revela, esperar no Deus que se nos promete e amar ao Deus que nos ama, é o fundamento desa relación dialogal do home con Deus en Cristo, que o Espírito interioriza na vida de cada crente e que se desenvolve como un proceso dinámico no marco desa comunidade de fe, esperanza e caridade que chamamos Igrexa. Nisto consiste a existencia cristiá. Así se expresa, realiza, crece e renóvase”[9].

Concluiría con estas palabras de Bieito XVI: “O amor é unha luz —no fondo a única— que ilumina constantemente a un mundo escuro e dános a forza para vivir e actuar. O amor é posible, e nós podemos poñelo en práctica porque fomos creados a imaxe de Deus. Vivir o amor e, así, levar a luz de Deus ao mundo…”[10]. A isto quixese convidar a todos os peregrinos no Ano Santo Compostelán 2021.

+ Julián Barrio Barrio
Arcebispo de Santiago de Compostela

 

[1] Como escribía S. Basilio, a fe “non xorde en virtude de ilaciones xeométricas necesarias, senón por obra do Espírito Santo”: Homilías sobre os Salmos, 115,1: PG 30,104. O Concilio Vaticano II insignia: “Para dar esta resposta da fe é necesaria a graza de Deus, que se adianta e axúdanos, xunto co auxilio do Espírito Santo, que move o corazón, diríxeo cara a Deus, abre os ollos do espírito e concede a todos gusto en aceptar e crer a verdade”: Dei verbum, 5.

[2] Cf. Julián Barrio Barrio, “Carta pastoral no Ano da Fe 2012-2013. «Bienaventurados os que crean sen ver» (Jn 20,29)”, «In verbo tuo, Domine». Escritos xacobeos e pastorais II, Santiago de Compostela, Instituto Teolóxico Compostelán, 2018 (Collectanea Scientifica Compostellana, 39), páxs. 153s.

[3]    Nurya Martínez-Gayol, “A existencia cristiá na fe, esperanza e amor”, Angel Cordovilla Pérez, José Manuel Sánchez Caro, Santiago do Cura Elena (dir.), Deus e o home en Cristo. Homenaxe a Olegario González de Cardedal, Salamanca, Sígueme, 2006, páxs. 559-583. Aquí páx. 583.

[4]    Solemne apertura do Concilio Vaticano II. Discurso da súa Santidade Xoán XXIII (Xoves, 11 de outubro de 1962.)

[5] FRANCISCO, Laudato Si, 118.

[6]    J. Gevaert, O problema do home. Introdución á antropoloxía filosófica, Salamanca 2001, (Lux mundi, 48), páx. 353 s.

[7] BIEITO XVI, Caritas in veritate, 18.

[8]    Cf. J. L. Ruiz da Pena, Creación, graza, salvación, Santander 21993 (Colección “Alcance”, 46), páx. 70.

[9]    N. Martínez-Gayol, “A existencia cristiá na fe, esperanza e amor”, ob.cit., páx. 583.

[10] BIEITO XVI, Deus caritas est, 39.

Versión en castelán