Intervención de mons. Barrio en clausúraa das XIX Xornadas de Teoloxía

Ao final destas arduas XIX Xornadas de Teoloxía, consciente do seu esforzo realizado nun campo tan actual como é o do ecumenismo, quixese dirixirlle, ante todo, unhas breves palabras de agradecemento a todos os organizadores, relatores e participantes. Así mesmo, non quixese deixar pasar a ocasión de rematar de forma moi sintética o que vostedes durante tres días achegaron desde os seus profundos coñecementos e abnegada entrega.

Por principio, pode parecer unha afirmación atrevida e indemostrable o que a determinación da identidade do propio ser e, polo tanto, a concepción da unidade da propia  identidade non frustra a razón de ser do movemento ecuménico, senón que contribúe á súa promoción. A primeira vista parece máis fundamentada a opinión contraria de que a procura da propia esencia e a determinación da súa identidade só  favorece o aferrarse á propia posición e impide calquera relación. Hai que recoñecer, con todo, que os denominados “Symboliker” alemáns do século XIX, que así mesmo perseguían unha meta ecuménica, estaban convencidos da inseparabilidad destas dúas direccións: a determinación do propio e a comprensión do outro. Ben é certo que ao cabo, algúns deles derivaron en propostas de unidade totalmente pacíficas, que de novo só tiñan a desvantaxe de relativizar o seu propio punto de partida.

Canto coinciden ambas as posturas e como un impulso ecuménico pode xurdir da determinación da propia identidade concretárono dous representantes do protestantismo e do catolicismo do século XIX ‑ Karl von Hase e Johan Adam Möhler ‑ coa aclaración de que tanto a determinación do propio punto de partida como o consecuente debate eran “unha especie de irenismo”, que perseguía a “claridade de cuán lonxe estase dun recoñecemento mutuo e dun sincero achegamento”[1].

As dúas mencionadas posturas, a protestante e a católica, eran conscientes de que a determinación do propio credo a diferenza do outro non podía impedir o achegamento, senón que, pola contra, era o requisito indispensable para un lexítimo encontro e un fundamentado intento de unidade. Por iso, un dos interlocutores, Johann Adam Möhler, máximo representante da “Escola de Tubinga”, chegou a afirmar que o recoñecemento das verdadeiras diferenzas podía contribuír a borrar as falsas diferenzas  e retirar reproches infundados.

Estes postulados seguen tendo a súa validez para o diálogo ecuménico actual, en cuxo proceso os interlocutores doutra forma están máis próximos que no século XIX. Na actualidade hai, con todo, un sector que achaca a persistencia da separación á falta de boa vontade por parte dos dirixentes das igrexas e propón establecer unha unión via facti. Ao mesmo tempo, ás veces admítese que a unificación debe facerse sobre todo no práctico, o operativo e o pragmático, coa esperanza de que, baixo a influencia desta dinámica, a aproximación nas cuestións doctrinales prodúzase automaticamente. En tal forma de argumentar, con todo, non só ignórase que un acordo fundamentado na exclusión da cuestión doctrinal non é teológicamente xustificable nin pode ser duradeiro na práctica; así mesmo pásase por alto a situación real de todas as igrexas actuais, caracterizada por unha disociación espiritual de gran alcance nas súas propias filas.

Unha sinxela observación da escena ecuménica non pode soslayar o feito de que as igrexas e confesións cristiás existentes teñen novamente liñas de demarcación e formacións de faccións, ás veces de tal natureza, que certas partes das igrexas separadas en determinadas cuestións de fe e contidos doctrinales están máis próximas entre si que dos membros da propia igrexa. En tal situación, un intento de unidade inter e supra confesional non está realmente xustificado, porque non podería conducir a unha unidade espiritual, senón a unha combinación arbitraria de fragmentos. Por tanto, é inevitable que os intentos de unión das igrexas, que en moitos sentidos volvéronse carentes de unidade en si mesmas, deben comezar por elas mesmas. Non só sería unha violación da economía de forzas se se unen en si mesmas as formacións divididas e disociadas; a empresa tamén sería relixiosa e teológicamente contraditoria, porque estaría dirixida contra o espírito máis profundo da unidade e da verdade.

Se o segundo paso non debe darse antes que o primeiro, a unidade da propia confesión e igrexa debe preceder a calquera esforzo de unificación en relación coa outra confesión e igrexa. O que equivale a dicir que ao “ecumenismo cara a fóra” ten que preceder o “ecumenismo cara a dentro” ou polo menos teñen que ser simultáneos. O “ecumenismo cara a dentro” esixe coñecemento do propio ser, comprensión da súa totalidade e singularidade así como da súa viva realización na propia comunidade. Só desde a forza dunha comunidade consolidada interna e espiritualmente pódese chegar a contactos e unións globais con outras comunidades.

Por tanto, todo indica que na actualidade a cuestión do propio ser e da esencia é adecuada e necesaria, especialmente para a consecución do obxectivo ecuménico, porque só cando se capta a unidade da esencia tamén pode chegarse a un acordo substancial e non meramente externo e accidental que poida resistir as demandas do espírito e da verdade.

En conclusión, seguindo a Ratzinger, apoiado en Óscar Cullmann, “o primeiro que habemos de facer é lograr unidade a través de diversidade, é dicir: asumir o que na división hai de fecundo, desintoxicar a propia división e sacar da diversidade canto hai de positivo; naturalmente, na esperanza de que ao final a ruptura deixará radicalmente de selo e significará só unha ‘polaridad’ sen contradicións”[2].

Agradézolles profundamente as súas achegas nestas XIX Xornadas de teoloxía e pido a Deus por intercesión do noso Apóstolo  Santiago que sigan colaborando a lograr a “unidade a través da diversidade” e teñan unha feliz viaxe de retorno aos seus. ¡Moitas grazas!

[1]    Karl August von Hase, Handbuch der protestantischen Polemik gegen die römisch-katholische Kirche, Leipzig, Druck und Verlag con Breitkopf und Härtel, 41878.

[2]    Joseph Ratzinger, Igrexa, ecumenismo e política. Novos ensaios de eclesiología, Madrid, BAC, 2005, páx. 157.

Versión en castelán