Intervención de mons. Julián Barrio nas XIX Xornadas de Teoloxía do ITC

CHAMADOS Á COMUÑÓN

 XIX Xornadas de Teoloxía no ITC

 Presentación

Agradezo profundamente aos organizadores, relatores e participantes o facer un alto na rutina dos quefaceres cotiáns para reflexionar conxuntamente nestas XIX Xornadas de teoloxía sobre a temática ecuménica “Chamados á comuñón”, de tan candente actualidade.

Sen dúbida, a disputa e a división son parte da historia da cristiandade desde o principio. As múltiples escisións que desgarraron   á cristiandade poden agruparse en dous modelos de separación: por unha banda, o das escisións paleoeclesiales entre igrexas calcedónicas e non calcedónicas, que coinciden, polo xeral, coa escisión entre oriente e occidente, e por outro, o modelo das  escisións xurdidas como consecuencia dos movementos reformistas do século XVI[1]. Esta dura experiencia debilitou en gran medida a forza do seu testemuño. Sobra dicir que xa o Novo Testamento, especialmente nas cartas paulinas e no evanxeo de Juan, advirte reiteradamente da preservación da unidade, a paz e a dispoñibilidade constante para a reconciliación. A fe común en Xesucristo, pero non o conflito hostil entre os diversos grupos, ten a  intención de dar forma á convivencia cristiá nas comunidades locais. A carta aos Efesios 4,1-6 e especialmente o evanxeo de Juan 17,21 pertencen aos textos máis importantes da Escritura, aos que sempre se referiu o movemento ecuménico.

A exhortación dos apóstolos aos cristiáns para manter a unidade sempre estivo presente nas igrexas. O recordo da unidade da comunidade de fe, fundada en Deus, e o seu ministerio de proclamar o evanxeo no mundo, provocou repetidamente reformas e inspirou a procura do centro unificador da fe. Por suposto, algúns esforzos de renovación tamén levaron a máis divisións. Consecuencias de longo alcance tiveron as disputas sobre o credo cristológico nos séculos IV e V coa autonomía das antigas igrexas do Oriente Medio; a separación da igrexa latina occidental da oriental despois do primeiro milenio; a Reforma no século XVI e a fundación en setembro de 1871 da igrexa cismática, denominada os “vellos católicos”, a raíz do Concilio Vaticano I.

Cos esforzos por parte católica da unidade coas igrexas ortodoxas desde finais do século XIX e no curso dos intentos de unificación dentro da Reforma no século XX foise forxando a idea de que era necesario un movemento ecuménico. Numerosas institucións ecuménicas xurdiron, das cales o Consello Mundial de Igrexas, fundado en Xenebra en 1948, é de particular importancia. As comunidades protestantes uniron forzas para establecer unións internacionais e estableceron diálogos. No Concilio Vaticano II (1962-1965), a Igrexa católica expresou a súa aprecio polo movemento ecuménico e declarou a súa vontade de contribuír a el a través da constitución dogmática sobre a Igrexa Lumen gentium (LG) e da constitución pastoral da Igrexa no mundo actual Gaudium et spes (GS), dos decretos sobre ecumenismo Unitatis redintegratio, sobre o apostolado seglar Apostolicam actuositatem e sobre a actividade misioneira da Igrexa Ad xentes así como a través da declaración sobre as relacións da Igrexa coas relixións non cristiás Nostra aetate. En continuidade coa anterior tradición doctrinal católica, o Concilio dixo sobre esta cuestión, con novidade e ánimo, algo fundamental, breve e claramente formulado. Con anterioridade ao Vaticano II, en 1960 foi instituido por Xoán XXIII o Pontificio Consello para a Promoción da Unidade dos Cristiáns, cuxa función é concentrar dunha maneira apropiada as iniciativas e actividades ecuménicas para a restauración da unidade entre os cristiáns. Así mesmo encárgase das relacións coas demais comunidades relixiosas e considera a interpretación correcta e a observancia dos principios do ecumenismo, co fin último de que a Igrexa católica sexa a única no mundo. O seu traballo oriéntase en dúas materias fundamentais: a unión coas igrexas protestantes e o achegamento ás igrexas orientais. Deste Consello tamén depende unha Comisión para as relacións co xudaísmo. O movemento ecuménico está a ter lugar actualmente en moitos niveis de importancia indispensable: igrexas locais, diálogos teolóxicos, reunións de igrexas, iniciativas ecuménicas e agrupacións.

De todos son coñecidos os factores que conduciron ao actual tipo dialogal da Igrexa. Trátase de certos cambios fundamentais que afectan á autocomprensión da Igrexa e que se viron reflectidos nos documentos do Vaticano II. Sen pretender ser exhaustivos, poderían citarse os seguintes:

‑ Abandonouse a secular tendencia de identificar a Igrexa co reino ou reinado de Deus (LG 5), e acentúase con intensidade que a Igrexa é o pobo de Deus, que aínda está en camiño (LG 8, 9, 14 e 21; Unitatis redintegratio 2 e 6; DV 7; Apostolicam actuasitatem 4; GS 1 e 40; Ad xentes 2)

‑ Superouse a non matizada suficientemente interpretación do principio de que “fóra da Igrexa non hai salvación” (Ad xentes 7; GS 22 e 57; LG 8 e 16; Nostra aetate 1), de modo que se viu con máis claridade que a salvación non é propiedade exclusiva da Igrexa católica.

‑ A Igrexa católica recoñeceu o carácter eclesial das comunidades de fe cristiás non-católicas (Unitatis redintegratio 3 e 19; LG 15; GS 40; Ad xentes 15).

‑ Así mesmo a Igrexa recoñece que hai auténticos elementos relixiosos nas relixións non-cristiás (Nostra aetate 2 e 4; LG 16). Admite tamén que o “novo home” cristián, é dicir, o “ser de cristián”, está presente en todos os homes de boa vontade (GS 22).

‑ Recoñécese explicitamente que, fóra de Israel e do cristianismo, actúa tamén a vontade salvadora de Deus (DV 3 e 4; LG 2 e 16; Ad xentes 7; Nostra aetate 1), de forma que xa non se pode seguir negando que fóra dese ámbito poden acharse tamén elementos da revelación de Deus.

‑ O Concilio Vaticano II declara tamén que a vontade salvadora de Deus está presente nos avances seculares, políticos e socio-económicos da humanidade: “O Espírito de Deus… non é alleo a esta evolución” (GS 26).

Todos estes factores son un claro indicador de que a Igrexa se ha volto cara ao “outro” nunha actitude dialogal. Con todo, caería nun erro se no diálogo a Igrexa partise da premisa de querer recoñecer e interpretar ao “” outro como “un cristián implícito”. Con esta forma de proceder non se daría validez ao outro en canto “outro”, ao absorbelo de antemán e darlle unha interpretación cristiá da súa actitude vital, o que loxicamente faría imposible calquera forma de diálogo. Non é que se queira negar o valor real do denominado “cristianismo anónimo”[2], pero para un diálogo sincero fai falta que no diálogo acéptese ao outro como o que é: como outro. Por tanto, un cristián-católico aceptará a un cristián-non católico e a un non-cristián e establecerá diálogo con el, tendo en conta o que ambos teñen de característico.

É dicir, a nova autocomprensión da Igrexa e a nova comprensión que a Igrexa ten do mundo impulsárona ao diálogo. Este cambio de énfase pode sintetizarse na idea crave, que non se atopa literalmente nos documentos conciliares, pero que si os inspirou: a Igrexa é “sacramento do mundo”, sacramentum mundi[3]. “Mundo” neste contexto significa a fraternidade humana ou a “prol”-existencia, é dicir, un modo dialogal de existencia que teñen os homes que viven, dialogando uns con outros, no mundo. O sacramento desta existencia, segundo o Vaticano II, ha de ser a Igrexa: “A Igrexa… convértese no signo da fraternidade, que permite e consolida a sinceridade do diálogo” (GS 92). É dicir, a Igrexa presta realmente no mundo o “servizo de comunicación”, que é o que afirma o Vaticano II con outras palabras: “A Igrexa é en Cristo como un sacramento, ou sexa signo e instrumento da unión íntima con Deus e da unidade de todo o xénero humano” (LG 1; GS 42). En suma, a Igrexa é o sacramento do diálogo humano, sacramento da comunicación humana.

Grazas a esta nova comprensión de si mesma e do mundo, a Igrexa pode entrar en verdadeiro diálogo con todos, sen que abandone a súa “pretensión de exclusividade”[4]. A Igrexa de Cristo certamente pode afirmar que, como servizo ao mundo, descansa sobre ela a plenitude das promesas e que ela ten o encargo de custodiar, conservar e converter en verdade histórica tales promesas. A pretensión relixiosa da Igrexa, a súa “pretensión de exclusividade”, que se apoia na promesa de Cristo, queda relativizada polo feito de que a Igrexa está aínda orientada escatológicamente, de que é unha igrexa peregrinante na historia, unha Igrexa que está de camiño cara ao reino de Deus e que non coincide co devandito reino. Nunha palabra, a Igrexa peregrinante non é o reino de Deus, senón que proclama o reino de Deus (LG 5). A Igrexa fala do que vén sen habelo experimentado. Tan só así pode anticipar de maneira peculiar e específica o reino de Deus, reino que, polo poder de Deus, está xa eficazmente presente na Igrexa e no mundo. Ben é certo que non pode facelo adecuadamente, pero coa asistencia de Deus pode facelo de forma real e auténtica, reinterpretando sen cesar en cada novo contexto socio-cultural a mensaxe. E esa mensaxe, que constitúe o fundamento da “súa pretensión de exclusividade”, a Igrexa só poderá presentalo ao mundo se establece diálogo co mundo e a sociedade humana. Ben é certo que “todo diálogo sincero, entre as igrexas, entre a Igrexa e o mundo e entre o mundo e a Igrexa ha de comezar por unha conversión interior e debe basearse naquela metanoia que a Igrexa debe ter en conta polo principio de que ecclesia semper reformanda et purificanda (est), xa que a condición da Igrexa está marcada polo pecado e necesita unha constante purificación”[5].

A pesar de todos estes logros na compresión do mundo e na autocomprensión da Igrexa, seguen sendo certas as palabras pronunciadas en 1996 polo entón prefecto da Congregación para a Doutrina da Fe, cardeal Joseph Ratzinger: Na cuestión ecuménica hai que considerar “dous aspectos; por unha banda, hai un achegamento dos cristiáns separados, pero, por outro, no interior da Igrexa séguense apreciando movementos de desunión: por iso non convén abrigar demasiadas esperanzas. O que realmente importa é que sempre teñamos presente o esencial. Que cada cal procure fuxir das súas propias sombras e tente achegarse ao auténtico núcleo da fe… Eu non creo que se poida chegar pronto a grandes ‘unións confesionais’. Pero paréceme moito máis importante que nos aceptemos recíprocamente con profundo respecto, que nos amemos, que nos recoñezamos cristiáns e tentemos dar ao mundo un testemuño conxunto sobre o esencial, tanto para unha recta conformación da orde secular, como para dar resposta ás grandes cuestións acerca de Deus e do home, de onde vén e onde vai”[6].

Seguindo a chamada do papa Francisco de que “se necesita urxentemente un ecumenismo que xunto co esforzo teolóxico que busca recompoñer as disputas doctrinales entre os cristiáns, promova unha misión común de evangelización e de servizo[7], o Instituto Teolóxico Compostelán organizou a celebración destas XIX Xornadas de Teoloxía 2018 baixo o título de Chamados “á Comuñón”. Somos conscientes de que os camiños por onde a humanidade e nela o home particular peregrinan cara a Deus son longos e múltiples. Con todo, todo camiño por onde anda o home con fidelidade real á súa conciencia, é camiño que chega á infinitud de Deus. Estes camiños son de largura variada; non todo individuo, nin toda época histórica, nin todos os pobos, cando llos compara entre si, áchanse ao mesmo minuto no mesmo punto dos camiños. Pero todo o que vai por ese camiño chega ao termo.

Deséxolles unha feliz estancia entre nós e pola intercesión do noso Santo Apóstolo pido ao Señor que lles ilumine e colme de forzas na ardua tarefa que xenerosamente aceptaron.

 

+ Julián Barrio Barrio

Arcebispo de Santiago de Compostela

 

[1] Cf. Joseph Ratzinger, Teoría dos principios teolóxicos. Materiais para unha teoloxía fundamental, Barcelona, Herder, 2005, páx. 231.

[2]  Cf. Karl Rahner, “Os cristiáns anónimos”, en Escritos de teoloxía VI, Madrid, Taurus, 1969, páxs. 535-544; Karl-Heinz Weger, Karl Rahner. Introdución ao seu pensamento teolóxico, Barcelona, Herder, 1981; Herbert Vorgrimmler, Karl Rahner. Experiencia de Deus na súa vida e no seu pensamento, Santander, Sal Terrae, 2004, páxs. 228-235.

[3] Cf. Edward Schillebeeckx, “De Ecclesia ut sacramento mundi”, Congressus Internationalis de theologia Vaticani II, Romae, 26 Sept.-1 Oct. 1966, Roma 1967; Karl Rahner, “Doutrina conciliar da Igrexa e realidade futura da vida cristiá”, Escritos de teoloxía, Madrid, Taurus, 1969, t. VI, páxs. 469-488. Vide tamén LG 1,9 e 48; GS 45 e 43.

[4] Cf. Erwin Bader, “Der Ausschließlichkeitsanspruch deas Christentums und der Hinduismus”, en Erwin Bader (ed.), Dialog der Religionen. Ohne Religionsfrieden kein Weltfrieden, Wien, Lit Verlag, 22006, páxs. 150-175.

[5]    Edward Schillebeeckx, Deus futuro do home, Salamanca, Sígueme 1979 (Verdade e imaxe, nº 9), pag. 149.

[6]    Joseph Ratzinger, O sal da terra. Cristianismo e Igrexa católica ante o novo milenio. Unha conversación con Peter Seewald,  Madrid, Libros Palabra, 52005, páx. 263.

[7]    Papa Francisco, Discurso a unha delegación da Comuñón Mundial de Igrexas Reformadas, venres, 10 de xuño de 2016

Versión en castelán