Intervención de mons. Barrio no “Fórum Europa. Tribuna Galicia”. Decembro 2017

CRISE DE CIVILIZACIÓN! CRISE ANTROPOLÓXICA!

Permítaseme manifestar o meu agradecemento a quen me concede a honra de subir a esta tribuna desde a que en diferentes ocasións tratei de comentar algúns aspectos da nosa sociedade desde a perspectiva teolóxica, cultural e social. Desexaría que a miña capacidade estivese á altura da honra recibida, sabendo que xeralmente gañamos a confianza daqueles en quen poño a nosa, pois “dá máis forza saberse amado que saberse forte” (Goethe) e non é bo enroscarse na propia alma sen atreverse a camiñar aínda que ás veces haxa que facelo á intemperie, pois “nos dominios da especulación como nos da arte, nada máis inútil e cruel que o vulgar”.

Ao dirixirme a Vds. pouco máis poderán apreciar que as limitacións do meu enxeño e da miña palabra. Ao final sobrevirame a ventura da súa bondadosa consideración manifestada no asentemento, froito do seu favor. Traio á memoria aquelas palabras dun dos labradores que refire Cervantes no Quixote, despois dun atinado xuízo do seu fiel escudeiro Sancho: “Se o criado é tan discreto, cal debe ser o amo! Eu apostarei que se van estudar a Salamanca, que a un tris han de vir ser alcaldes de corte. Que todo é burla, senón estudar e máis estudar, e ter favor e ventura; e cando menos se pensa o home, áchase cunha vara na man ou cunha mitra na cabeza”  (Cervantes, Don Quixote da Mancha, II, 66). No meu caso, por suposto, a mitra apunta non aos meus méritos ou esforzos senón á graza de Deus que pide a misión e dá o que pide. Procurando coñecerme a min mesmo “que é o máis difícil coñecemento que pode imaxinarse”, paso a compartir o contido da miña reflexión sobre tema: “Crise de civilización e crise de antropoloxía”.

Goethe, home xenial á hora de acuñar expresións refulxentes, dicía: “O que herdaches dos teus pais, conquístalo para posuílo”. Ao fío desta sentenza, comentaba Julián Marías “que a riqueza ou pobreza vital dos homes depende en incrible medida de que sigan ou non ese consello goethiano”. Tócanos coñecer e pensar a espléndida herdanza que recibimos. “Non se trata de mera recepción pasiva dunha herdanza, nin sequera da súa análise ou inventario. Fai falta a conquista dese legado. E isto só pode facerse desde unha actitude “creadora”, animando e configurando a nosa cultura e analizando críticamente as manifestacións dexenerativas. Como ser histórico, o home non posúe o seu ser consumado e perfecto desde un principio, senón que o vai conseguindo paulatinamente nun proceso evolutivo, tanto no seu aspecto corpóreo-material como na súa vida espiritual.

Neste propósito é necesario o diálogo como un método de ensino e de aprendizaxe nas variantes educativas e didácticas actuais para propiciar a discusión, o intercambio de opinións e experiencias acerca de temas de estudo e de interese xeral. Trátase dun diálogo crítico-reflexivo-creativo como un método fundamental que se apoia na nosa experiencia informal para constituírse nun diálogo profundo, sustentado na argumentación e a reflexión que é froito dunha interacción harmoniosa, baseada no respecto mutuo fundamentado na conciencia de que somos “non como os facedores soberanos da historia, senón como nados para cooperar coa Providencia”.

Crise de civilización

Un desacorde conxunto de monólogos, no que todos falan e poucos escoitan, parece caracterizar nosa actual situación. Entre a cultura do benestar, a prepotencia que esta procrea e a procura de exotismos, que enchen desde fóra un enorme baleiro espiritual, o noso Occidente padece unha crise de civilización, un de cuxos trazos é a estimulación de mitos que serven de distintos modos ás necesidades da sociedade actual.

O mundo civilizado pasou por varias épocas de crises e pasounas, en moitos casos á conta de transformacións profundas e radicais de civilizacións particulares. Que as pasase non significa en todos os casos que as transformacións experimentadas fosen positivas. O ser humano moveuse sempre no paradoxo que unha e outra vez reaparece entre os ideais e os intereses. Pero adoita intentar convencerse a si mesmo e aos demais pola contra.

“Non podemos comernos o pan da memoria para que o tempo non nos afonde no esquecemento”. O esquecemento do pasado vén aparellado coa forma máis elemental e pobre do hedonismo irracional convertido en medida, en marco “natural” da vida polos mecanismos da publicidade e os medios de difusión. Isto págase caro. O empobrecemento espiritual, intelectual e moral forma parte do prezo. O absurdo é maior por canto, entre as múltiples ofertas da sociedade, están as que poderían contribuír a reparar eses males. Recáese nos erros do pasado que se cría deixar “definitivamente” atrás. Preténdese en moitos aspectos da cultura unha absoluta orixinalidade que adoita consistir no redescubrimento de vellos esquemas e ideas e a súa proclamación como novos. Falta creatividade.

Renunciar á dimensión interior da historia, ao espírito que nela alenta, equivale a empobrecer e supeditar aos factores materiais os propios feitos. Hai que retornar sobre a historia, reflexionar unha vez máis sobre ela desde as nosas actuais perspectivas, sobre todo porque,  gústenos ou non, o existir do home é historia, e unha revalorización do espírito humano esixe transitar por ese acaecer que non debe subestimarse, pois nel xógase a vida da especie humana.

Marc Bloch escribía: “A incomprensión do presente nace fatalmente da ignorancia do pasado; pero non é quizais menos van esforzarse por comprender o pasado senón se sabe nada do presente”. É preciso buscar “co desexo de atopar e atopar co desexo de seguir buscando”, tendo en conta aquela máxima de que “o coñecemento non é para veneralo, senón para facer discernimento sobre el”. O obxectivo deste coñecemento céntrase en entender as cousas, en conectar a realidade coa razón, de forma que resulte posible e factible comprender, captar as sociedades humanas no tempo: as súas orixes, o seu funcionamento, a vida dos homes que as integran e os cambios a que se viron sometidas as persoas e ata as estruturas en que se inseren.

Unha resposta á crise antropolóxica

No noso mundo globalizado, “a cuestión social converteuse radicalmente nunha cuestión antropolóxica”. Para responder axeitadamente os retos actuais, é necesario revisar a antropoloxía que subxace ás filosofías vixentes, pois cada unha delas responde a unha determinada concepción do home e das súas relacións fundamentais (Deus, próximo, natureza). Hoxe non se abandonou a apertura á transcendencia, senón que, á hora de buscar un sentido á realidade, o individuo ten ante si un amplo pluralismo relixioso, moral e espiritual. De feito moitas persoas consideran que o empeño activo pola xustiza e a paz é algo máis valioso que as prácticas relixiosas.

Podemos falar de secularización política, sociolóxica e existencial. A primeira refírese á separación entre o Estado e a Igrexa, que hoxe se manifesta na exclusión de Deus do espazo público. A secularización sociolóxica focalízase nos datos estatísticos sobre a crenza e a práctica relixiosa, que diminuíu en modo significativo. A secularización existencial refírese ás condicións en que se encadra a experiencia de fe e a procura de sentido. Isto ten os seus antecedentes:

O proceso de secularización iniciado no Renacemento actualmente desembocou nunha visión inmanente da realidade, común a crentes e non crentes. Diríase que a fe é só una das opcións a disposición do consumidor. Na cultura secular hai dúas tendencias: o humanismo inmanente e o mecanicismo científico. O primeiro iniciaría o actual proceso de secularización. O segundo coa súa visión reducionista, utilitarista, pechado á transcendencia, iniciouse máis tarde, no século XIX.

O punto de partida do humanismo inmanente, serían as obras de Xusto Lipsio (1547-1606) e Hugo Grocio (1583-1645). Consideran que as guerras de relixión e a persecución dos herexes mostrarían que a fe non é unha base segura para garantir a convivencia civil e, por tanto, habería que substituíla pola razón práctica. Entenden a lei natural non como algo inscrito na natureza humana (Aristóteles, Tradición católica), senón como froito dun debate racional no que todos poidan participar. Os filósofos deístas admiten a existencia dun creador distante, pero exclúen calquera referencia explícita a el á hora de organizar a sociedade civil. As sucesivas declaracións dos dereitos humanos serían un froito destes ideais humanistas. O cardeal Ratzinger encomiou o intento que, neste senso, fixeran Grocio e outros autores, afirmando que, para iso, baseáronse nun ideal pre-filosófico de raíces evanxélicas.

No século XIX, adquire forza o cientifismo que substituye a racionalidade ética pola racionalidade instrumental. O ben total rempraza o ben común. Os valores son considerados sinxelos sentimentos; a ética é reducida ao cálculo utilitarista do máximo beneficio. Considérase que o único coñecemento válido é o das ciencias positivas (cientifismo), minusvalorando todo o que non sexa verificable empíricamente. Triunfa así a ideoloxía tecnocrática, que todo o somete aos prodixios da tecnoloxía e das finanzas. A ciencia económica é concibida como puro cálculo matemático de variables cuantificables, evitando calquera referencia ao altruísmo e á gratuidade. Aínda que en teoría non se exclúen outras motivacións persoais internas (valores, crenzas), na práctica a racionalidade económica foi reducida á racionalidade instrumental, dando por suposto que o egoísmo é o móbil principal no noso sistema de preferencias. Este enfoque economicista vaise aplicando a todas as instancias da vida humana, presupoñendo que, en última análise, todo respondería a un cálculo utilitarista do beneficio. O reclamo da felicidade prográmase a través do consumo. Segundo Bauman, a nosa sería a primeira sociedade da historia humana que promete a felicidade aquí e agora, en cada momento, sen fin. Con innumerables produtos e reclamos, hoxe ofrécese unha felicidade inmediata, perpetua, terreal. Os produtos son presentados no modo máis atraente posible, coidando moito a aparencia e o deseño. Ademais, teñen que caducar ou deixar de funcionar enseguida, para que a persoa siga deixándose cativar polo reclamo do novo.

O obxectivo directamente buscado non é a satisfacción das necesidades reais da xente, senón o consumir por consumir, indefinidamente, sen ter en conta que iso nos aboca ao desastre, dada a limitación dos recursos naturais. Esta planificación forma xa parte do noso modo de vernos e de ver a realidade. A través dos Medios, impóñense temas de conversación, gustos e modas. O mesmo ser humano é tratado como un produto rexeitable (aborto, eutanasia), tamén nas súas relacións. Os amigos das redes sociais tan pronto aumentan como desaparecen.

Neste horizonte colócase a relixión como unha experiencia privada. Nunha obra de Bertolt Brecht, un dos personaxes, Shen-Che, quéixase aos deuses dicindo: “Como se pode ser boa cando todo está tan caro?” E os deuses respóndenlle: “Desgraciadamente non podemos facer nada nese sentido. Os asuntos económicos non son da nosa incumbencia”. Esta separación neta entre o económico e o relixioso non ten nada que ver co Deus bíblico, que escoita o berro do seu pobo oprimido en Exipto. A redución da relixión a unha experiencia privada é unha manifestación máis da actual “ditadura do relativismo”, que rexeita e ridiculiza, como intransixente e antidemocrático, todo o que se lle opoña, incluíndo a fe e a transcendencia. Cada un é convidado a facer o cóctel sincretista que mellor se adapte ás súas necesidades; a moral redúcese a estatística ou a socioloxía; o instinto, o interese e o pragmatismo substitúen os valores.

Isto abócanos a unha antropoloxía negativa que xustifica a guerra de intereses. En calquera caso, o ser humano non é fin, senón medio, alguén potencialmente perigoso que é necesario reconducir para que non impida o progreso da sociedade. Deste xeito, a liberdade e independencia económica convértense na base de todas as demais liberdades sociais; é dicir, o económico constrúe o social. Consecuencia desta formulación é que non hai que doarse nin sacrificarse, pois a sociedade mercantil non se basea en lazos persoais, senón na suma de intereses particulares. O mercado funcionará mellor canto máis débiles e funcionais sexan eses lazos; é dicir que, ao xestionar os propios negocios, a sociedade obterá máis vantaxes se cada un busca descaradamente o propio interese, no canto de pensar en consideracións altruístas ou no ben común. Por tanto, a maximización da riqueza esixiría excluír do campo económico a posibilidade de relacións gratuítas e fraternas. O próximo non é máis que un adversario, ao que hai que vencer ou burlar (darwinismo social). Quen non sexa o suficientemente forte ou astuto para poder sobrevivir nesta guerra económica terá que refuxiarse no ámbito social.

Atopámonos ante unha crise moral colectiva e ante o fracaso de teorías económicas que se basean nunha errónea concepción do home, da natureza e de Deus. Separouse a esfera económica e a esfera social, o traballo e a orixe da riqueza, o mercado e democracia. O resultado é paradoxal: Aumenta a riqueza global pero son máis as desigualdades; aumenta a capacidade de sistema de producir bens de primeira necesidade (gran, arroz), pero crece tamén o número dos que sofren fame; aumentan os bens materiais, pero as persoas séntense máis infelices. Existe insatisfacción na nosa civilización (droga, psicofármacos, relacións rotas), que non se debe á carencia de recursos. Quen se suicida non é normalmente o pobre, senón o que perdeu o sentido da súa vida

Resposta da Igrexa

Neste horizonte a doutrina social da Igrexa chámanos a ser testemuñas da gratuidade. A gratuidade e o don, baseados na verdade antropolóxica, son imprescindibles para avanzar cara ao “desenvolvemento de todo o home e de todos os homes”. Moitas iniciativas do pasado (Montes de piedade dos séculos XIII-XV) e do presente (economía de comuñón) mostran que a economía funciona mellor cando favorece as relacións fraternas, é dicir cando os bens económicos están ao servizo dos bens relacionais. “A adhesión aos valores do cristianismo non é só un elemento útil, senón indispensable para a construción dunha boa sociedade e un verdadeiro desenvolvemento humano integral”. Pódese afirmar que “as tradicións relixiosas poden achegar un rico caudal de principios éticos que, ao ser traducidos á linguaxe da razón, fortalecen os lazos de solidariedade cidadá sen os que o Estado secularizado non pode existir”. Sen a gratuidade do amor non se alcanza nin sequera a xustiza. Non basta que cada un reciba “o seu” se, recibíndoo, non se sente amado; é dicir, non se lle fixo xustiza se non se lle quere. Nada material ou formal “pode asegurar o máis esencial que o home aflixido —calquera ser humano— necesita: unha entrañable atención persoal”. A fraternidade vai máis aló que a solidariedade, pois a axuda queda indisolublemente unida á relación persoal. Búscase a igualdade, pero valórase tamén a diferenza que non ten por que dexenerar en conflito. O outro non é só un necesitado máis, entre tantos outros, senón un irmán ao que debo amar. Tamén na vida pública, aínda que o amor puidese parecer ineficaz para resolver os problemas prácticos, en realidade é a maior potencialidade humana, aquela que máis inflúe na transformación da sociedade, tal como demostraron os santos e outros grandes personaxes da historia. Consecuentemente, en lugar do propio interese, ha de prevalecer o ben do outro; no canto do uso egoísta, hase de privilexiar o respecto, a admiración e a empatía. Nun mundo pragmático e consumista, o cristián ten que anunciar apaixonadamente a Boa Nova da utopía cristiá, e sabendo que na sociedade dixital interesan máis as relacións que os contidos, tense que dar importancia ao testemuño e ao diálogo.

Conclusión

Necesitamos mesmo ir máis aló da filantropía e do altruísmo, para poder entrar plenamente na lóxica da gratuidade, é dicir nas relacións fraternas, autenticamente humanas. O sétimo día do relato da Xénese lémbranos que o home foi creado para o diálogo gozoso co seu Creador. É un día sen atardecer nin amencer, un día sen final, pleno, proxectado cara ao futuro. Non convida á ociosidade, senón á plenitude, á perfecta ledicia, a recuperar o sentido lúdico e a dimensión relacional da existencia.

A Igrexa permanece atenta a estes sufrimentos e preocupacións cunha mensaxe de confianza e de esperanza. Os cristiáns teñen que estar dispostos a colaborar con todos os homes de boa vontade para unha sociedade máis xusta e máis humana, recoñecendo “un talante cristián de laicidade” a través da humanización da fe en Cristo; afirmando “a promoción das evidencias éticas a partir da fe” coa súa oferta de servizo para a reconstrución da comunidade sobre temas éticos; sinalando o valor laico da caridade cristiá, coa súa forza e orixinalidade, participando solidariamente nunhas relacións humanas eticamente máis densas e abertas ao horizonte transcendental. Na época nazi, Bonhoeffer escribía: “Só quen grita polos hebreos, ten dereito a cantar gregoriano”. Hoxe podemos dicir: “precisamente porque o crente canta loanzas a Deus, é libre e capaz de gritar en defensa dos máis débiles”.

Temos que traballar por unha sociedade adulta e amigable, recuperando e relanzando a través dos principios de subsidiaridade, solidariedade e responsabilidade, a subxectividade da sociedade que leva animar a responsabilidade das persoas individualmente ou en grupo. A nosa confrontación ha de ser cos valores e non cos simples gustos: sobre estes últimos non se pode discutir na ilusión de que podemos todos poñernos de acordo. Someto á súa consideración estes principios: A existencia é don e tarefa para o home, realidade sacra e inviolable. Non se pode destruír nin esgotar a realidade. O próximo é aquel de quen cada un é responsable: non se pode construír o propio sen velar polo próximo ao que só coñecemos desde a amizade, depoñendo todo intento de dominación ou apropiación. O dereito e a lei son necesarios mentres o home está baixo o mal, é inxusto e pecador. Non se pode lexislar sen moralidade nin dereito, nin se pode violar a lei e o dereito comúns. Non é positivo pasar dunha actitude admirativa, confiada e amable á dúbida, á sospeita, á negación de verdades substantivas sobre o home, a historia, Deus. Non podemos identificar a confianza coa ignorancia, e a inxenuidade: “Non dá mellores resultados a sospeita tanto na ciencia como na vida, que a confianza: evidentemente unha confianza ilustrada e unha sospeita humilde. De non ser así a sospeita conduciríanos ao escepticismo e á perplexidade que afundirían o home na desesperanza”.

Manteño a esperanza de que poidamos construír unha sociedade da que se poida dicir o que Rosalía de Castro escribía da Catedral de Santiago: “Os homes pasan, tal como pasa a nube de vran. E as pedras quedan, e cando eu morra, ti, Catedral, ti, parda mole, pesada e triste, cando eu non sexa, t´índa serás”.

Versión en castelán